Á Valedora do Pobo

Á VALEDORA DO POBO

Estimada Señora:

O pasado dia 5 a persoa responsable de comunicación da Institución, da que Vd. é a actual titular, comunicounos ó Movemento Galego da Saúde Mental (MGSM) o seu interés en “…realizar encontros de traballo con entidades de diferente natureza e do tecido asociativo, en cuxo traballo confiamos firmemente. É por iso que, por encargo da Valedora, nos diriximos a vostedes coa idea de convidalos a manter unha xuntanza nesta sede en data próxima.”. Propoñía a data do vindeiro luns  dia 12 para esa entrevista.

Estimamos moito a súa proposta. Vostede xa é coñecedora dunha das nosas máis importantes preocupacións: o inquietante descoñecemento da situación na que se atopan persoas que foron “externalizadas” dos hospitáis psiquiátricos públicos, que se nos fixo tráxicamente patente cando coñecimos a morte por atragoamento dunha paciente con enfermidade mental ingresada nunha residencia de Mondoñedo  (a todas luces un lugar inapropiado para o seu estado, como xa denunciaran traballadores/as da mesma residencia). Nós solicitámoslle que investigara, non só ese feito senón tamén o que o mesmo parecía indicar dunha realidade que nos tememos é moito maior: a da reubicación de pacientes residenciais con longa estadía nos hospitais psiquiátricos públicos (previo ó peche dalgúns deses hospitais), baixo o loable e formal propósito da sua “normalización e integración social”, en residencias inadecuadas tanto nas súas dotacións, como en espazos e funcionamentos, e con efectos de desubicación e abandono da continuidade e responsabilidade asistencial polos profesionáis que informaron favorablemente esas “externalizacións”.

A realidade é que, a partir destes comportamentos do sistema sanitario na “xestión de pacientes psiquiátricos asilares” un novo termo veu engadirse ó abundante vocabulario eufemístico das institucións da loucura: “transinstitucionalización” (que nunha das suas dimensións alude á acción de trasladar á persoa con trastorno mental dun espazo sanitario no que se atopa institucionalizada a outro non sanitario no que continua institucionalizada pero que produce a apariencia de cambio na súa situación clínica, civil, e persoal, sendo que no novo espacio pasa a carecer das atencións sanitarias profesionalizadas que necesitaría). Esa“transinstitucionalización”  é consecuencia tanto dun plan de transferencia das obrigas cas persoas dende unha Administración (a sanitaria) a outra (a de política social), como da actuación profesional que redefine técnicamente a situación desas persoas en termos que permiten concluir administrativamente que nonnecesita coidados psiquiátricos continuados, o que aboca entón a unha reubicación daquelas nos espazos residenciais dispoñibles dependentes da Administración (a de política social) que acepta a transferencia. A consecuencia é a de atoparnos, por exemplo, con pacientes de Ourense en residencias da área de Santiago, desvelándose así ata que punto a “externalización” foi máis un procesamento administrativo de persoas que un proxecto de coidado responsable guiado pola atención ás necesidades específicas das mesmas.

Xa ve o alcance das nosas preocupacións, e todo eso comunicámosllo. Vostede sabe o que lle contestaron das Consellerías. Nós sabemos o que Vostede nos contestou dando por pechado o tema.

Agradecémoslle moito a sua invitación. Tamén sabe cánto nos preocuparon as súas recentes declaracións sobre a incapacitación dos “sen teito” e a súa idea de “someter a tratamento” a persoas con problemas de saúde mental ou adiccións. Preocupáronnos, enfadáronnos e doéronnos, porque nos fixo sentir que aqueles que se atopan desprotexidos ou en grave risco de marxinación carecían do amparo da Institución que debería mirar por eles.

Dende o dia das súas declaracións e mentras éstas se sosteñan sen rectificar non podemos confiar en Vostede para cumplir a alta misión institucional que ten encomendada. Vostede ten dereito a equivocarse, e sabemos que canto máis alta é a responsabilidade mais grande é o erro, pero tamén que máis valor adquire a rectificación do mesmo, convertíndose esta así en acto de pedagoxía social.

Temos cousas que falar ca Institución que representa. Creemos que son importantes porque afectan a problemas de persoas necesitadas da máxima atención dos poderes públicos.  Estaríamos encantados de traballlar con vostede animándoa a que siga a estela de outros valedores que no seu dia fixeron estudos e informes sobre o estado da atención á saúde mental nas súas comunidades, e que mesmo na nosa Institución do Valedor se quixeron iniciar no pasado sin chegar a alcanzar un resultado tanxible. Fai falla unha verdadeira Valedora do Pobo, e máis ainda agora, cando a crise deixou trás de sí o doroso rastro do aumento da pobreza e a desigoaldade. Fai falla alguén que dende a alta, e independente, posición institucional na que se atopa a figura da Valedora asuma como acción prioritaria a defensa ante os poderes públicos dos dereitos dos mais débiles.

Nese traballo, nese apoio á Institución mediante a nosa cooperación, estamos dispostos a comprometernos. Como debe ser.

Pero necesitamos que a súa titular teña un compromiso incuestionable ca defensa sen limitacións dos dereitos dos máis vulnerables. Hoxe creemos que ese compromiso non pode ser creíble mentras non se produza a rectificación pública das tan temibles declaracións antes citadas.

Sentimos non asistir á entrevista con Vostede. Esperamos que poida producirse cando sexa reparada a credibilidade dañada da Institución.

Saiba que entón contará co noso esforzo e cooperación.

Reciba un saúdo

Miguel Anxo García Alvarez

Portavoz do MGSM

A Valedora do Pobo e os “sen teito” de Santiago

Cando parecía que a cuestión dos denominados “sen teito” (persoas sen fogar, algunhas das cales viven na rúa) estaba a solucionarse en Santiago, a Valedora do Pobo vén de despacharse cunhas declaración públicas radicais e agresivas, tanto contra as persoas que se atopan nese estado como contra o Goberno do Concello de Santiago.

A acción desenvolvida polo Concello, facilitar vivenda e acollemento e dispoñer de equipos de rúa para as persoas aludidas (suplindo así a carencia de equipos asistenciais do SERGAS) , non logrou modificar unha actitude da titular da Institución que se resume na frase posta na súa boca que reza “la solución a los sin techo será incapacitarlos y someterlos a un tratamiento”. Así. E xa estaría todo resolto según ela pensa.

Equipara a Valedora a unha persoa sen fogar cunha persoa sen capacidade de obrar e que polo tanto debe ser tutelada e ademais, según ela, debe ser tratada anque sexa contra a súa vontade. Someter é a palabra que se lle veu á boca. Como si ainda estivéramos no século XVIII.

Non se sabe que é mais chocante, se a simpleza e intolerancia da solución que se lle ocurriu ou que esta sexa defendida por quen ten entre os seus cometidos o de protexer os dereitos fundamentais das persoas que a ela acudan en amparo.

Sustenta esta tremenda proposta na valoración que fai dunhas condutas que, ou ben parecen problemas de convivencia no espazo público, ou mesmo quizais delitos menores. En ámbolos dous casos a incapacitación non acostuma a ser a solución, agás que a titular da Institución da Valedora do Pobo sexa coñecedora de motivos que aconsellen, para mellor protexer os dereitos desas persoas, proceder á súa incapacitación (xa que esa é a razón principal para esa actuación xudicial, e non outra). Isto situaríaa ante o deber de iniciar, no mellor cumprimento da súa misión institucional, a acción de incapacitación poñendo en coñecemento do Ministerio Fiscal a existencia desa persoa necesitada de protección. ¿Por qué reclamar ó Concello aquelo que mellor pode facer ela mesma e que nun certo sentido, se fora coñecedora dos motivos que di coñecer, estaría obligada a facer?.

Noutros lugares, por outras figuras institucionais (algunha presidenta autonómica, por exemplo), xa se fixeron propostas como esta, tan elementais e desconsideradas cos dereitos das persoas. Pronto se retractaron e recoñeceron que na sociedade temos que caber todos, afortunados e desafortunados, ricos e pobres, sans e enfermos,…

Non deixa de chamarnos a atención que mentres se fan estas propostas se nos teña contestado pola Valedora á queixa formulada o pasado mes de abril , en relación coa tráxica morte dunha paciente psiquiátrica nunha residencia en Mondoñedo, na que chamábamos á súa actuación ante a situación de enfermos psiquiátricos en réximen residencial en lugares inapropiados para o seu estado, cun escrito no que se deron por boas as explicacións xenéricas dos plans de actuación das Consellerías de Política Social e Sanidade respecto á “externalización” de pacientes psiquiátricos (explicacións remitidas previa insistencia e seis meses despois de exposta a queixa).

Actitudes como as que subxacen ás opinións da Valedora son compoñentes esenciais da estigmatización que sufren as persoas afectadas por trastornos mentais. Vencellar prexuizosamente condutas (xa sexan incívicas xa sexan dun gusto que non se corresponde co noso) con incapacidade para rexerse, só contribúe á maior marxinación dos xa mais débiles, á insolidariedade social, á rixidez na convivencia, á uniformización e ó agochamento daqueles que ca sua presenza nos recordan a sociedade imperfecta e inxusta na que vivimos.

Son esas unhas actitudes opostas ás que debe ostentar alguén que ten como deber protexernos a todos e, sobre todo, ós mais fráxiles.

A contestación da Valedora do pobo

O pasado 25 de marzo, a partir da difusión dunha información na Voz de Galicia na que se recollía a denuncia duns familiares que facían dese xeito pública a morte por atragoamento dunha enferma psiquiátrica nunha residencia de Mondoñedo para anciáns e discapacitados intelectuais, o MGSM fixo unha valoración pública e chamou a través da mesma a diferentes instancias a exercer accións no seu marco de competencias para esclarecer ese feito e evitar a sua repetición.

Estabamos de novo ante unha cuestión fundamental de vulneración de dereitos, de desprotección básica dos mesmos en persoas con enfermidade mental grave, frecuentemente tuteladas, e institucionalizadas en espazos residenciais inadecuados nos que, con non pouca frecuencia, reprodúcese o manicomio que queríamos e críamos xa superado. A “externalización” de residentes dos hospitais psiquiátricos derivou a miúdo en mera “transinstitucionalización” coa sua reubicación en novos espazos residenciais (inadecuados, mal dotados, mal supervisados, e sen a bagaxe formativa e de experiencia necesarias), coa participación (pasiva e activa) da Administración e de profesionais da rede asistencial de saúde mental.

Das institucións ás que recurrimos (Xunta, Parlamento, Valedora do Pobo) a Xunta non fixo constancia nin siquera de que recibira o escrito; no Parlamento a diputada do PSdeG-PSOE Carmen Acuña presentou diversas iniciativas orientadas tanto a coñecer a situación na que se atopan as persoas trasladadas ás residencias dende os Hospitais Psiquiátricos que se viñeron pechando nos últimos anos como a millorar a sua situación asistencial (foron apoiadas por tódolos grupos a excepción do grupo parlamentario do Partido Popular que as rexeitou coa sua maioría absoluta); e a Valedora do Pobo aceptou a trámite a denuncia recoñecendo que era un sector da sua preocupación prioritaria.

A valedora iniciou accións o 5 de abril ca seguinte comunicación:

valedora

Nese escrito solicita determiñada información á Xunta, pero non exerce a sua capacidade de investigación propia. As Consellerías aludidas non contestaron ata agora, e iso despois dun segundo requerimento da Valedora realizado o 12 de maio.

A contestación das Consellerías, que nos foi enviada o pasado dia 3, é satisfactoria para a Valedora (invitamos a comparar a contestación cas cuestións que lle requeriu ela mesma) e pon fin na sua opinión ao cumprimento da sua obriga institucional.
É a seguinte: RESPOSTA DAS CONSELLERÍAS Á VALEDORA

Nunha primeira valoración non podemos deixar de sinalar a tolerancia da Valedora coa abstracta resposta recibida e cos tempos que se tomaron as Consellerías para contestar ; nin tampouco deixar de ver a sua actuación diferente dependendo da Administración á que se dirixe (véxase a conducta agresiva e apremiante, mesmo con trascendencia nos medios de comunicación, que mantivo cos Gobernos dos Concellos de Santiago e A Coruña); nin podemos ignorar que non fai uso das suas competencias de investigación ante un caso que consideramos grave tanto en si mesmo, como porque é expoñente dunha realidade oculta que compre desvelar e que, por afectar a dereitos fundamentais de persoas que non os poden defender, implícanos a todos, dende á FUNGA, ata á fiscalía pasando polos profesionais da rede de saúde mental.

Resposta da Valedora do Pobo

En relación ao caso da paciente psiquiátrica falecida nunha residencia de Mondoñedo por atragoamento, o MGSM presentou unha petición ante a Valedora do Pobo para que sexan investigados este tipo de feitos e as circunstancias nas que se producen.

Recibimos a súa contestación, que vos deixamos aquí para que podades consultala.

mondoñedo Valedora do Pobo